De canon zou altijd onder vuur mogen liggen

notities over de vijfjarige canon van de KANTL

Om de vijf jaar stelt een groep tekstgeleerden een literaire canon op, in opdracht van een stel netwerkende academici en halfwits die nog nooit een boek hebben gelezen voor hun plezier voor de De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (KANTL). De canon zorgt om de vijf jaar voor een kleine eruptie, en dan wordt alles weer stil. Niet verwonderlijk, als je bedenkt dat de canon vooral is bedoeld als ‘een leidraad (…) voor alle mogelijke lezers, en in het bijzonder leerkrachten, leesclubs, bibliothecarissen, uitgevers, journalisten en cultuurministers.’ Dat bestaat alleen in Vlaanderen trouwens, dat er meer ministers zijn voor één ministerie.

De lijst van 50 bevat louter werk van overleden auteurs en is chronologisch geordend. Hij begint met Liederen van Hadewych en eindigt met De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch. Omdat Jeroen Brouwers het geluk had de afgelopen vijf jaar te sterven, kwam hij nieuw binnen met Bezonken rood. Hij staat tussen Met een klank van hobo van Herman de Coninck en Hersenschimmen van J. Bernlef.

Notitie 1

Met een klank van hobo op een canonlijst, echt? Waarom? Is Herman de Coninck niet gewoon een populaire dichter, wat weer iets anders is dan een goede dichter? In 1980, het jaar waarin de bundel verscheen, leefde Paul Snoek nog. Hugues C. Pernath was in 1975 gestorven. Maar zouden Schildersverdriet of Mijn tegenstem (of het verzamelde werk van beide dichters) niet mooier staan op de canonlijst dan het wat tandeloze gemurmel van Herman? Met alle respect, hoor je dan te zeggen.

In 1980 zou het nog vier jaar duren voordat het debuut van Dirk van Bastelaere, Vijf jaar, verscheen. Diens Pornschlegel en andere gedichten uit 1988 lijkt me canonieker dan het hele werk van De Coninck bij elkaar. Ik weet heus, de gustibus non est disputandum, en ik weet ook dat de keuze voor De Coninck er een is die duidt op een veilige keuze. De Coninck mag op de lijst omdat hij vroeger een grote jongen en een bekwaam netwerker was en omdat veel gevoelige zielen beginnen te snikken als ze zijn versjes lezen.

Van Hadewych weet niemand meer of ze een aardige begijn was. Het kan best een Matthijs van Nieuwkerk avant la lettre voor haar huisgenoten. Als Erik Vlaminck haar had gekend, en niet gemogen, was haar plek uiterst wankel geworden. Maar ‘Herman’ was aardig; en gaf op tijd en stond eens een kontje aan literair begaafde landgenoten, of aan landgenoten die hij, Herman dus, voor literair begaafd hield. Dan is regeren over je graf heen toegestaan.

Notitie 2

It’s a man’s world. Wel Virginie Loveling, maar geen Christine D’haen, Rita Demeester of Patricia de Martelaere. Diversiteit en inclusie: bij de KANTL moeten ze daar eerst nog een paar lustra op studeren. Van Hugo Claus verdween Het verdriet van België van de lijst, om plaats te maken voor De Oostakkerse gedichten - een keuze die even politiek als listig is, al zijn dat misschien wel synoniemen. Niemand zal het in zijn hoofd halen om die dichtbundel van Claus slecht te vinden, terwijl zijn meesterwerk met een niet door iedereen gewenste, politieke strekking ondertussen mooi door een kanon is weggeblazen.

Notitie 3

De canoncommissie spreekt:

De canon van de Nederlandstalige literatuur is als een boom die wortelt in eeuwen geschiedenis en zich steeds weer vertakt in nieuwe genres en stemmen. In deze ‘eeuwig bloesemende boom’ nestelen vijftig vogels – vijftig werken die zich stuk voor stuk een plaats hebben verworven in onze literatuur. Elk zingt zijn eigen lied, en samen maken ze de rijkdom van de Nederlandstalige letteren hoorbaar.

Het is natuurlijk best mogelijk dat iemand bij de KANTL een debiel familielid heeft dat ook een tekst aan de website bij wilde dragen. Of misschien heeft De Vlaeminck aan ChatGPT voor de grap gevraagd om eens een esoterische tekst over literatuur te schrijven. We zullen het waarschijnlijk nooit zeker weten. Wel ben ik van mening dat iemand die zo schrijft, met zijn lieve vingers van Het verdriet van België af dient te blijven.